حمام علی قلی آقا

مجموعه تاریخی علی قلی آقا از اثرات هنری معماری و شهر سازی دوران پر عظمت صفویه است که در اصفهان، محله بید آباد، چهار راه تختی، خیابان مسجد سید، کوچه علی قلی آقا واقع گردیده.

مجموعه تاریخی علی قلی آقا شامل بازار و چهار سوق، مسجد، مکتب خانه، حمام، زورخانه و کاروانسرا و دکاکین کسبه مختلف بوده که متأسفانه به مرور زمان قسمتهایی از این مجموعه تخریب و به جای آن بناهای جدید احداث شده و سایر قسمت های باقی مانده نیز احتیاج مبرم به مرمت داشته که خوشبختانه با توجه به ارزشهای خاص تاریخی هنری این مجموعه مرمت آن با اعتبارات مالی شهرداری منطقه یک و توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان در سال 82 شروع و در سال 83 به اتمام رسید.

حمام علی قلی آقا مانند دیگر بناهای تاریخی ایران دارای معماری با ارزش و در نوع خود قابل توجه است. از نکات بسیار با اهمیت آن قرارگیری این حمام در دل یک بافت محله با عناصر متفاوت است. فضاهای این حمام عبارتند از فضاهای اصلی شامل: سربینه، میاندر، گرم خانه و چال حوض و فضاهای خدماتی شامل: ورودی هشتی، نوره کش خانه، خزینه و ... فضاهای تاسیساتی مانند: انبار سوخت، گاو رو (محل کشیدن آب از چاه) و کانال های گربه رو (محلهایی به صورت کانال در زیر فضاهای حمام قرار گرفته که ضمن رد شدن تنبوشه ها (لوله های سفالی انتقال آب) حرارن را نیز به کف حمام منتقل می کردند) می شود.

بانی این بناها علی قلی آقا از خواجگان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. با استناد به دو کتیبه موجود در مسجد علی قلی آقا این حمام حدود 305 سال قدمت دارد و دارای تزئینات و نقاشیهای از سه دوره تاریخی صفوی با تلفیقی از کاشیکاری و آهکبری، نقاشی و کاشیکاری قاجار و نقاشی کوچه بازاری دوره پهلوی است. از زمان شاه سلطان حسین صفوی تاکنون، به مرور تغییرات و تعمیراتی درحمام صورت گرفته است. در آخرین مرمت های دوره معاصر، حمام به لوله کشی آب سرد و گرم مجهز و چند دوش در گرم خانه های آن تعبیه شده است. در حال حاضر، متاسفانه، نقاشی و گچ بری بنا در زیر لایه هایی از گچ و سیمان پنهان شد. این حمام تا دهه هفتاد شمسی فعال بود، ولی امروزه از آن استفاده نمی شود.

این حمام از نوع معماری سبک اصفهان در اواخر عصر صفوی است. بنای حمام شامل دو حمام بزرگ و کوچک و فضای چال حوض است. هر یک از این دو حمام از دو بخش اصلی سربینه و گرم خانه تشکیل یافته است، به طوری که در آن دوره مردان و زنان به صورت جداگانه می توانستند از آن استفاده نمایند.  از نکات جالب توجه در این بنا، طرح افکندن فضاهایی منظم و هندسی در زمینی با شکل نامنظم است.

سربینه حمام فضای بزرگی است با قاعده هشت ضلعی منتظم. سكوهایی بر گرداگرد سربینه با قاعده ای مشابه كه محل نشستن و استراحت یا تعویض لباس مراجعین بوده ساخته شده اند و زیر سكوها حفره هایی برای قرار دادن كفش و گیوه تعبیه شده است. همچنین بر دو محور فضای سربینه چهار حوض در درون سكوها تعبیه شده تا افراد قبل از ورود به سكو پاهای خود را در این حوض ها شستشو دهند. هشت ستون سنگی بخش میانه سربینه را بر دوش دارند و سكوهای اطراف را طاقهای كوتاهتری می پوشانند. سربینه از طریق فضایی موسوم به میان در به گرم خانه مرتبط می شود كه در آن چندین شكست و تغییر زاویه وجود دارد. تا دید مستقیم بین این دو فضا از بین برود و از اتلاف حرارت گرمخانه نیز جلوگیری گردد.

گرمخانه حمام بزرگ فضایی وسیع با قاعده مستطیل شكل است كه قرارگیری هشت ستون با ترتیبی خاص در میانه این فضا آن را به سه بخش متمایز تقسیم کرده است: فضایی با قاعده مربع در میانه و دو فضای کوچک تر در طرفین آن. در میانه یکی از فضاهای کوچک تر، حوضی بزرگ قرار دارد. در سوی دیگر گرم خانه نیز، فضایی گشوده به گرم خانه دیده می شود. درگاه ورودی خزینه در میانه ضلع روبروی ورودی میان در به گرمخانه واقع است. با عبور از چند پله به فضای خزینه كه مملو از آب بوده وارد می شدند تا آبكشی و تطهیر كنند. در هر دو سوی خزینه فضاهایی موسوم به خلوت واقع است كه محل استحمام خصوصی بوده است.

میان در، با چندین پیچ و خم، سربینه و گرم خانه را به هم مرتبط می کند. بدین ترتیب هم دید مستقیم در بین دو فضا از بین رفته و هم از اتلاف گرمای گرم خانه جلوگیری شده است. میان در، جز این، به فضاهای خدماتی از جمله قهوه خانه راه دارد. چال حوض فضایی وسیع و كشیده ای در كنار گرمخانه است. این فضا توسط طاقهای وسیعی پوشانده شده كه هشت ستون سنگی آن را بر دوش دارند. استخر وسیعی بیشتر فضای چال حوض را به خود اختصاص داده كه به منظور شنا و آبتنی استفاده می شده است. در دو سوی محور اصلی این فضا دو شاهنشین با قاعده نیم هشت وجود دارد كه معروف است یكی برای پرش و شیرجه و دیگری جایگاه تماشاچیان بوده است.

تزئینات سقف حمام به صورت رسمی بندی است و نورگیرهای سقف به صورت منظم از فضای اطراف به سمت مرکز سقف به صورت منظم طراحی شده اند که در مواقع مختلف روز با ایجاد سایه روشن بر زیبائی تزئینات سقف می افزاید. این بنا هم اینک به صورت موزه در معرض دید عموم گردشگران قرار گرفته است. آب این حمام نیز از نهر مادی منشعب از آب زاینده رود تأمین می شده است.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

logo-samandehi

" معماری رد زمان است برفضا." سید هادی میرمیران

طراحی سایت های پویا و سی دی کاتالوگ های تمام فلش- 09155570533

ارائه خدمات چاپ، کپی و صحافی فنر با قیمت ویژه در مشهد- 09352220688