وقتی صحبت از گنج می شود اولین چیزی كه به ذهن می رسد، سكه های قدیمی طلا و نقره است. اما گنج و سرمایه واقعی همان در و دیوارها و سبك زندگی و معماری گذشتگان ما می باشد كه در بناهای قدیمی از جمله؛ كاروانسراها وجود دارد. هر یك از خشتها و آجرهای كاروانسراها، یك گنج فرهنگی است كه تاریخ و فرهنگ این ملت را حكایت می نماید. این مطلب گوشه ای از اطلاعات کاروانسرایی زیبا، در شهر نطنز استان اصفهان است.

کاروانسرای ده نمک در جاده گرمسار- سمنان، کیلومتر 40 قرار گرفته. این کاروانسرا در دوره صفویان ساخته شده و در دوره قاجاریان، حاجی علی نقی، تاجرکاشانی، این بنا را مرمت نمود.

مهمانسرای عباسی اصفهان با 320 سال قدمت تاریخی، در سال های حکومت آخرین پادشاه صفوی، شاه سلطان حسین ساخته شد. با شکوفایی اقتصاد ایران در عصر صفوی، ساختن بناهای عظیم و سودمند چون بازار، مدرسه، پل، سد، آب انبار، مسجد و برج کبوتر رواج یافت اما شاخص ترین بناهای آن دوره مجموعه کاروانسراها می باشد.

رباط شرف، نام کاروانسرایی در 45 کیلومتری شهر سرخس استان خراسان رضوی می باشد. این کاروانسرا به سبک معماری شیوه رازی ساخته شده و نام معمار آن استاد محمد طرائقی سرخسی ذکر شده. در کهن ترین متون جغرافیای اسلامی از رباط به عنوان آبگینه یاد شده است.

کاروانسرای شاه عباسی کرج در خیابان قدس، میدان قدس واقع شده. این بنا منسوب به دوره صفویان است؛ ولی امروزه مدرکی دال بر آن در دست نیست. در دوره معاصر نیز، اولین مدرسه کشاورزی ایران در این کاروانسرا تشکیل شده و اکنون در اختیار وزارت کشاورزی می باشد.

کاروانسرای امین آباد در کیلومتر 40، جاده شهرضا- آباده، استان اصفهان واقع شده. بانی این کاروانسرا به درستی شناخته نشده است. این اثر در تاریخ 1 دی 1348 با شماره ثبت 884 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

کاروانسرای علی آباد مهریز در کیلومتر 45، جاده مهریز- آباده، استان یزد واقع شده. بانی این کاروانسرا دوست محمد ولی میرزا، پسر فتحعلی شاه قاجار، بوده است.

کاروانسرای میاندشت شاهرود سمنان؛ در کیلومتر 103، جاده شاهرود- سبزوار، واقع شده است. این کاروانسرا امروزه شامل سه کاروانسرا است که در امتداد غرب به شرق، در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. بر سردر کاروانسرای میانی، کتیبه ای منظوم به تاریخ 1290 است؛ و بر سردر کاروانسرا غربی، کتیبه ای از تعمیرات سال 1291 خبر می دهد.

ماکسیم سیرو، در کتاب راه های باستانی ناحیه اصفهان، این بنا را از کاروانسراهای صفوی دانسته و نوشته است که مورچه خورت از قدیم الایام شهری کاروانی بوده و کاروان ها در آنجا شکل می گرفتند.

کاروانسرای صدرآباد در 35 کیلومتری شمال شرق قم واقع شده است. بانی این کاروانسرا به درستی شناخته نشده، اما لرد کرزن، با توجه به نام کاروانسرا، بانی آن را امین السلطان صدراعظم دانسته و بنا بر سفرنامه عضدالملک، این کاروانسرا و آب انبار مجاور آن را ظهیر الدوله مرمت کرده است.

کاروانسرای شاه عباسی نیشابور، در استان خراسان رضوی، شهرستان نیشابور، خیابان امام خمینی(ره)، نرسیده به میدان خیام قرار گرفته است. با توجه به سبک معماری این کاروانسرا، آن از آثار دوره صفویان معرفی کرده اند.

کاروانسرای شاه عباسی ميبد از جمله کاروانسرهای سبک صفوی است که در ميبد استان يزد، بلوار قاضی میرحسین واقع شده.

این کاروانسرا در کیلومتر 50 جاده اصفهان – دلیجان واقع است. بر سردر کاروانسرا، کتیبه ای از دوره محمد شاه قاجار، مورخ 1251 دیده می شود. این بنا در تاریخ 1384/04/15 با شماره 13657 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

کاروانسرای کنارگرد در جاده حسن آباد- فشافویه قرار گرفته. این اثر در تاریخ 1355/10/06 به شماره 1342 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در حال حاضر اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان ری، استان تهران عهده دار این اثر باستانی می باشد.

کاروانسرای پاسنگان واقع در کیلومتر 70 جاده قم- کاشان در تاریخ ۲۰ خرداد ۱۳۲۱ با شماره ی ثبت ۳۵۷ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در فهرست کاروانسراهای ایران، به نقل از کتاب مولر، آمده که این بنا را بازرگانی قزوینی به نام "حاجی محمد باقر" ساخته است.

کاروانسرای دودهک در کیلومتر 20، جاده دلیجان–قم قرار دارد. ماکسیم سیرو، از این کاروان سرا با نام "رودهن" یاد کرده و آن را از آثار دوره صفویان دانسته است. این بنای قدیمی تا به امروز سالم مانده است ولی اکنون از آن استفاده نمی شود.

کاروانسرای باغ شیخ (عبد الغفار خان) مربوط به دوره زند است و در ۸ کیلومتری جاده ساوه استان مرکزی، مجاور روستای باغ شیخ واقع شده. این اثر در تاریخ ۱۴ مهر ۱۳۵۴ با شماره ی ثبت ۱۱۸۵ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

کاروان سرای شیخ علی خان (چاه سیاه نو) در 35 کیلومتری شمال غربی اصفهان واقع است.

کاروانسرای رباط کریم (فتحعلی شاهی) در سال ۱۲۴۵ قمری در زمان پادشاهی فتحعلی شاه قاجار بنا شد. این کاروانسرا در کیلومتر 30 جاده تهران - ساوه قرار دارد.

کاروانسرای کوهپایه مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان اصفهان، کیلومتر ۷۴ جاده نائین واقع شده. این اثر در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۲۶۹۸ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.