مسجد بی بی خانم

14 سپتامبر 2013
امتیاز این مطلب از نظر شما
(6 آرا)

سمرقند یکی از شهرهای باستانی ازبکستان و از قدیمی‌ ترین شهرهای محل سکونت انسان و زمانی بزرگترین شهر آسیای میانه بوده است. این شهر ۲۷۰۰ ساله که در بخش اعظم تاریخ خود در زمره سرزمین‌ های امپراتوری ایران بوده است، در سال ۲۰۰۱ در فهرست میراث فرهنگی جهان در یونسکو قرار گرفت. مسجد بي بي خانم در شمال این شهر قرار دارد و از بناهای بنام آن می باشد.

این بنا در کتابهای متقدم، مسجد جامع و مسجد جمعه و در برخی آثار، مسجد جامع امیر تیمور گورکان نامیده شده است. احداث این مسجد به فرمان تیمور آغاز شد که گویا تقلیدی از مسجد بزرگی در هندوستان بود. نیز گفته اند که تیمور این مسجد را، که به مسجد بی بی خانم و بی بی شانیم نیز مشهور است، برای نخستین همسرش سرای ملک خانم، دختر قزان سلطان، ساخت. سرای ملک خانم پس از فتح سمرقند به همسری تیمور درآمد، و نزد همسرش قدر و منزلتی خاص داشت.

هزينه ساخت این مسجد از غنائم پيروزي تيمور در جنگ سال 778 خورشیدی با هند تامين شد. مسجد بي بي كه در حال مرمت است، زماني زيباترين بناي سمرقند بوده و امروز نيز به لحاظ معماري الگوي مساجد آسياي مركزي است. تیمور لنگ که در دوره حیات خود به شدت تحت تاثیر فرهنگ و تمدن ایران بود، براي ساخت اين مسجد، اساتيد و نخبگان معماري ايران را به سمرقند آورد و به همين دليل كاشي كاري این بنا که یادآور مساجد اصفهان است، در نوع خود بي نظير است. کار ساخت این مسجد طی 5 سال به پایان رسید. این بنای عظیم، که امروز ویرانه های آن نیز با شکوه جلوه می کند، حاکی از سلطه جویی و قدرت نمایی بانی آن و رقابت او با آثار دورة ایلخانی است که در تبریز و سلطانیه با آنها آشنا شده بود. تیمور با ذکر سلسله نسب خود تا چنگیز بر سر در این مسجد، مشروعیت خویش را به عنوان مدافع حکومت چنگیز اعلان کرده است. بنابر کتیبه های روی ایوان مقصوره و سردر ورودی، پایان کار ساختمان مسجد در 806 و از سرگیری آن طبق گفتة تاریخنگاران 807 بوده است.

احتمال مي دهند مسجد بي بي خانم بزگترين مسجد آسياي مركزي باشد. دیوار خارجی این بنا 167 متر درازا و 109 متر پهنا و بلندترین نقطه آن (نوک گنبد) 40 متر بلندی و ورودی آ ن هم 35 متر بلندی دارد. گنبد 40 متری مسجد بدلیل سرعت زیاد در ساخت این مسجد، استحکام کافی را نداشت و به تدریج در سال‌ ها و سده‌ های پسین دچار آسیب‌ های زیادی شد و در پی زلزله سال 1276 خورشیدی، بخش زیادی از این بنا فرو ریخت که در سال 1353 مورد بازسازی قرار گرفت.

گرچه بنای این مسجد در افسانه ها به همسر تیمور نسبت داده شده، اکنون محقق شده است که در واقع مسجد جمعه ای بوده که به امر تیمور به جای بنایی قدیمی تر بنا گردیده است. ساختمان این مسجد روز یازدهم مه 1399 میلادی که به نظر منجمان روزی سعد بوده آغاز شد و کارگرانی از سراسر قلمرو تیموری برای شرکت در امر ساختمان مسجد که دارای ویژگی منحصر به فرد نیز هست که تصویر آن در نسخه ای خطی متعلق به اواخر قرن پانزدهم میلادی کشیده شده، به سمرقند آورده شدند.

گرچه مسجد بر اساس نقشه ای که از چندین قرن قبل وجود داشت ساخته شده و دارای یک صحن و چهار ایوان بزرگ (یعنی تالار مربع دارای طاق ضربی است که سه طرف آن بسته است و طرف چهارم مدخل آن شمرده می شود) است و یکی از آنها که در عین حال مدخل اصلی بنا نیز محسوب می شود، دارای چندین ویژگی جدید نیز هست. اول آنکه ایوان ورودی باشکوه مسجد که اکنون بخش اعظم آن خراب شده جایی غیر عادی در نمای ساختمان اشغال کرده است و طوری در مدخل ساختمان قرار گرفته که شبستان را که مقابل این ایوان و در همان امتداد در طرف دیگر صحن داخلی قرار گرفته نشان می دهد. خصوصیت قابل توجه دیگر این بنا استفاده از گنبد و مناره است. هیچ یک از این دو خصوصیت چندان تازه نیست، اما استفاده از گنبد در پشت هر ایوان و روی تمام فضای ما بین ایوان ها که حدود 400 ستون حایل آن است و مناره هایی که در حاشیه هر یک از قسمت های مهم بنا واقع شده نشان دهنده توجه به زیبایی و ادراک نمایشی تا حدی قابل ملاحظه است. و بالاخره کلیه قسمت های خارجی بنا به طرزی قابل اعتنا حالت یک بنای یادبود را دارد که همیشه با خصوصیات واقعی قسمت های درونی هماهنگ نیست (نکته جالب توجه یکی از گنبدها و نمایان ساختن اختلاف اندازه و تفاوت نوع گنبدهای داخلی و خارجی نشان می دهد). این حالت یادبودی و نمایشی بنا توسط یک مورخ قرون وسطی که می گوید: " اگر گنبد مینا نبود این گنبد تالی نداشت و اگر کهکشان راه شیری نبود طاق اصلی بی همتا بود" بیان شده است.

این مسجد دارای طرح چهار ایوانی، از طرحهای سنتی ایرانی است. آغاز پیدایش این طرح به دورة سلجوقی می رسد. بعد از مسجد بی بی خانم، مسجد گوهرشاد قدیمترین مسجد با چنین طرحی، در جوار حرم مطهر حضرت امام رضا (ع) است. پس از آن نیز طرح تمام مساجد بزرگ ترکستان از مسجد بی بی خانم برداشته شد. این مسجد دارای چهار شبستان L شکل بوده که در دو سوی آنها پیش طاق ها و گنبدخانه هایی جای داشته است و نماز در بزرگترین شبستان برگزار می شده است.

از ویژگیهای چشمگیر این بنا پیش طاق و سردر ورودی آن است که بر جرزهای حجیم 10.5 متری نهاده شده است و ارتفاعی در حدود 41 و عرض 17 متر دارد که کاملاً گنبد ایوان مقصوره (گنبد اصلی) را می پوشاند. این پیش طاق ورودی با ایوان های بیرونی و درونی گود و عمیق بر عظمت بنا می افزود. پیش طاق ورودی سه ایوان دیگر به گنبدخانه هایی متصل بودند که هر یک گنبدی دو جداره (دوپوشه) با ساقه بلند داشتند که نمای بیرونی آنها را بسیار برجسته می نمود. این بنا دو منار در کنار پیش طاق ورودی، دو منار در ایوان مقصوره و چهار منار نیز در چهار گوشه ساختمان داشته است. منارهای اخیر از روی جرز دیوار بالا رفته بودند نه از روی زمین؛ برخی معتقدند که این شیوه از معماری هند اخذ شده است. قاعده منارهای پیش طاق ورودی و ایوان مقصوره بر زمین قرار داشت که احتمالاً از مسجد جمعة سلطانیه (اوایل قرن هشتم) که از بین رفته اقتباس شده. منارهای درگاه ورودی و ایوان مقصوره، زاویه دار و به شیوه ای ایرانی است.

مجموعة تزیینی این مسجد که هنوز برجاست، فوق العاده است. سطوح بیرونی بنا با کاشیکاریهای رنگارنگ و آجرچینی جالب توجه پوشیده شده و دارای وحدت چشمگیری است. سطوح بزرگ با ته آجری های لعابدار و طرح هزارباف پوشیده شده؛ نقوش داخل اسپرهای قوس دار و سطوح بدون قاب چنان به نظر می رسد که گویی پارچه عظیمی بر روی بنا کشیده اند. یکی از جالبترین قسمت ها، نقش های جناغی عمودی است که بخش سفلای دیوار خارجی را در برگرفته و هنوز بر روی واحد گنبددار جنوبی و مقصوره و بخش هایی از دیوار متصل به مناره گوشه ای قابل تشخیص است.

سردر ورودی و ایوان مقصوره دارای اسپرهایی مزیّن به کاشیهای معرّق و کاشیهای هفت رنگ است و ساقه گنبدهای جانبی نیز با کتیبه هایی به خط نسخ در طرحی هزارباف تزیین شده است. علاوه بر این، کتیبه هایی بر سر در ورودی مسجد، ورودی شبستان و حاشیه دیوارها، طاق ها و ایوان ها همراه با تزیینات هندسی و گیاهی و کاشی های بی لعاب و لعابدار رنگارنگ مشاهده می شود. و در بزرگ مسجد را از فلز هفت جوش (بسیار سخت) ساخته بودند. قرآن مرمری بزرگی هم در حیاط آن است.

تأکید معماری تیموری بر ظاهرسازی و غفلت از رعایت اصول ساختمانی موجب شد که حتی قبل از اتمام آن ، گچکاریهای گنبد پوسته کند و در سالهای اولیه منارها، ستونهای دالان ها و گنبد اصلی فروریزد. در این مسجد، مانند بسیاری از آثار معماری متأخر، تأکید بر ساختمانهایی با چشم اندازهای باز بود و برای نمایش عظمت آن حتی بافت شهر را تغییر می دادند به طوری که تیمور فرمان داد بازار را به محل دیگری منتقل کنند تا نزدیکی آن مانع جلوه مسجد نباشد.

قرینه سازی معماری اسلامی در مسجد جامع تیمور نیز رعایت شده است. از دیگر خصوصیات این مسجد، تعیین حدود فضاهای داخل شبستان ها برای استفاده های خاص بوده و در پشت ایوان های جانبی، گنبد خانه های کوچکی وجود داشته که در حکم شبستان یا تالار وعظ و تدریس بوده است. با اینکه نفوذ معماری ایرانی در این بنا محسوس است، برخی از کارشناسان آثار معماری سمرقند، از جمله این بنا را نمایانگر شیوه ای متمایز می دانند.

دیدگاه‌ها  

مدیریت کلبه هنر
0 #2 مدیریت کلبه هنر 1393-10-29 13:11
سلام، ممنون از نظر لطفتون :-)
حسین فیاض از شاهین ش
+1 #1 حسین فیاض از شاهین ش 1393-10-28 23:44
مطالب زیبایی مرقوم فرموده اید .
بله بیجهت نیست که شاعر میگه :

اگر آن ترك شيرازي بدست آرد دل ما را

بخال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

پربیننده ترین ها

نوشته های پدربزرگ

"هندسه شالوده و مبنای ادراک معماری است. من از طریق هندسه به اثر خود دست می یابم. در شناخت جهان معماری، زبان هندسه مانند زبان سازه اهمیت دارد. هر دوی آنها در کنار خواص مصالح و عالم طبیعت، برای من سرچشمه های زاینده و مهم الهام هستند.” سانتیاگو کالاتراوا

افراد آنلاین

ما 90 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

تبلیغات متنی

طراحی سایت و سی دی کاتالوگ با قیمت استثنایی- 09155570533