مسجد جامع اردستان

15 اکتبر 2013
امتیاز این مطلب از نظر شما
(7 آرا)

مسجد جامع اردستان بنایی تاریخی در شهر اردستان واقع در شمال استان اصفهان است. معمار بنا استاد محمود اصفهانی است.

قدیمی ترین کتیبه تاریخ دار بنا در داخل گنبدخانه ی آن و مورخ به سال 553 است و تاریخ کتیبه دیگری در ایوان جنوبی مسجد سال555 است. دو کتیبه نیز در ایوان شمالی به تاریخ 946 است. در این ایوان، کتیبه دیگری مورخ به 974 وجود داشته است. فرمانی از شاه عباس اول صفوی در ایوان جنوبی مورخ 1024 است. علاوه بر این کتیبه ها، بر روی لایه های گچی مسجد، مجموعه ای عظیم از یادداشت ها و یادگاری های مردم، از طبقات مختلف واز دوره های گوناگون، وجود دارد که قدیمی ترین آن ها متعلق به سال 792 است.

بانی مسجد دقیقا مشخص نیست ولی عده ای عمربن عبد العزیز آل ابی دُلَف را بانی آن دانسته اند. در کتیبه ها و نیز منابع بررسی شده، اسم چند نفر دیگر به چشم می خورد؛سلطان بیک، میرمحمد سعید اردستانی و علی بن احمد طباطبائی و محمد مهدی حکیم الملک. همچنین نام  استاد محمود بن محمد اصفهانی و حیدرعلی معمار اردستانی، به ترتیب به عنوان معماران ایوان جنوبی با ملحقات و ایوان شمالی قید شده است.

آندره گدار در کتاب آثار ایران آورده است که مسجد جامع اردستانی در ابتدا طرح شبستانی داشته که قسمتی از آن را به هنگام احداث گنبدخانه خراب کرده و در قسمت باقی مانده نیز، به هنگام تبدیل آن به مسجدی چهار ایوانی، تغییراتی داده اند. او زمان ساخت گنبد را دوران سلطنت ملکشاه سلجوقی یا کمی بعد از آن دانسته و نوشته است که در سال های 553 تا 555، که ایوان جنوبی مقابل گنبدخانه را احداث کرده اند، سطوح داخلی گنبدخانه را با تزییناتی متناسب با قسمت های جدید پوشانده اند. او همچنین بر این نظر است که مسجد جامع اردستان در همین دوره، به تقلید از مسجد جامع زواره، به مسجدی چهار ایوانی بدل شده است. باقر آیت الله زاده شیرازی تاریخ فرضی گدار را برای احداث گنبد این مسجد رد کرده و آورده است که ساختار این گنبد تفاوت مشخص با گنبدهای مسجد جامع اصفهان دارد و احتمالا جزو اولین گنبدهای دوپوش بوده است. او درباره تاریخ ساخت ایوان ها نیز نوشته است که با توجه به مدارک به دست آمده و برخلاف ادعای گدار، مسجد در سال 555 چهار ایوانی نشده، بلکه در آن سال فقط ایوان جنوبی احداث شده و ایوان های دیگر از آثار دوره های بعد است. کیفیت ساختمانی آثار به دست آمده حکایت از وجود بنایی عظیم و یکپارچه دارد که تا بیرون مسجد جامع ادامه داشته است.

مسجد اولیه صحنی به وسعت صحن فعل و چهار شبستان درچهار طرف صحن داشته و دیوار خشتی قطوری مسجد را محصور می کرده است. آثار موجود نشان می دهد که پوشش شبستان ها طاق های آهنگ عمود بر اضلاع حیاط بوده است. با توجه به بخش های مختلف مسجد،می توان گفت که همه ی قسمت های مسجد اولیه در یک زمان ساخته نشده است و حداقل باید ساختمانی شبستان جنوبی را متقدم بر دیگر شبستان ها و شبستان شرقی را آخرین بخش ساخته شده در مسجد اولیه دانست. ابعاد و شکل ستون ها و نوع آجرها و گچ بری ها بر تقدم احداث جبهه جنوبی مسجد بر دیگر قسمت ها دلالت دارد. در مسجد اولیه، طاق های آهنگ شبستان جنوبی احتمالا در محوطه محراب و منبر، همانند مسجد جامع نایین، به گنبدی کوچک بدل می شده است. دهانه ی میانی شبستان جنوبی در امتداد این گنبد وسیع تر از دهانه های طرفین خود است و نمای این دهانه ارتفاع بیش تری دارد. در جبهه ی شمالی نیز دهانه ی میانی وسیع تر و ارتفاع آن بیش تر است.

مسجد اول بار در پایان نیمه دوم قرن ششم هجری قمری از سمت جنوب گسترش یافته است؛ یعنی با تخریب گنبد کوچک و افزودن قطعه زمینی در جنوب مسجد به آن، گنبد فعلی را احداث کرده اند. چند سال بعد، با احداث ایوانی به جای شبستان جنوبی و احداث راهروهای شرقی و غربی گنبد، طرح شبستان اساسا تغییر کرد و مسجد در جانب جنوب شرقی نیز گسترش یافت. براساس  کتیبه های ایوان و گنبدخانه، این اقدامات در سالهای 553 تا 555 و به دستور ابوطاهرحسین بن غالی انجام شده است.

هدف اقدامات بعدی تغییر نقشه شبستان های شرقی و غربی بوده است. در این مرحله، با احداث جرزها و دیوارهای قطور، ستون ها تقویت و طاق ها غالبا به صورت گهواره ای بازسازی شده است. علت این تغییرات گسترده معلوم نیست و شاید علت نشست زمین، زلزله، تغییر سلیقه زمان یا ضعف ساختمانی شبستان ها بوده باشد.

مرحله بعدی تغییرات احداث ایوان های شمالی و شرقی و غربی بوده است. ایوان شمالی و غرفه های طرفین آن هم زمان و دقیقا در محل مسجد اولیه ساخته شده است. بنابراین بر اساس کتیبه ی ایوان شمالی، می توان تاریخ ساخت آن را سال 946 دانست. این کتیبع بانی ایوان شمالی و غرفه های متصل به آن را علی بن احمد طباطبائی زواره ای معرفی کرده است. در این زمان، ابتدا، ساختمان های طرفین ایوان شمالی در دو طبقه ساخته شد و سپس به تدریج دیگر قسمت های مسجد نیز دوطبقه شد. وضع پوشش ایوان شمالی نشانه ی این است که سقف ایوان احتمالا در سال 974 دچار خساراتی شده است. در  این سال سقف را تعمیر کرده و در تزیینات آن، تغییراتی داده اند. با توجه به کتیبه باقی مانده، سلطان بیک، از حکام دوره شاه طهماسب صفوی، بانی این تعمیرات بوده است.

کتیبه ای بر در چوبی ایوان شرقی حاکی از ساخت این قسمت از بنا به همت میرمحمد سعید امیر جمله بوده که امروزه این کتیبه از بین رفته است. امیرجمله از رجال اردستان در نیمه دوم قرن یازدهم هجری قمری بوده است. با توجه به این که در کتیبه مذکور به ساخت ایوان شرقی اشاره صریح نشده است، این که ایوان یا سقف آن در این زمان احداث شده باشد محل تردید است. به هر صورت، شواهد نشان می دهد که سقف ایوان شرقی از مستحدثات بعد از قرن ششم هجری قمری است و احتمالا در دوره صفویان، مجددا بازسازی شده است.

در ایوان غربی، تزیینات و کتیبه های فراوانی از دوره صفویان باقی است؛ ولی تاکنون مدرکی که بیانگر تاریخ آن ها باشد یافت نشده است. با مطالعه تطبیقی تزیینات این ایوان با تزیینات مدارس کاسه گران و نیم آور(نیم آورد) اصفهان می توان نظر باقرآیت الله زاده، مولف آتشکده اردستان را درباره بانی این ایوان صحیح دانست. او نوشته است که بعضی بانی این ایوان را امیرمحمدمهدی، معروف به حکیم الملک اردستانی، می دانند و حکیم الملک بانی مدارس کاسه گران و نیم آور در اوایل قرن دوازدهم هجری قمری بوده است.

چنان که گذشت، این مسجد در دوره سلجوقیان فقط یک ایوان بزرگ در جبهه جنوبی داشته است و جبهه های دیگر شکل اصلی خود را، به صورت شبستانی، حفظ کرده بودند. سه ایوان دیگر در دوره های بعد بنا شده اند؛ ایوان شمالی در 946، ایوان شرقی در پایان قرن یازدهم هجری قمری؛ ایوان غربی در اوایل قرن دوازدهم هجری قمری. مناره مسجد را احتمالا در زمان احداث گنبد و ایوان جنوبی یا بعد از آن ساخته اند. شرودر، با توجه به مصالح ساختمانی مناره، معتقد است که احتمالا این مناره جزئی از ساختمان مسجد اولیه بوده است ؛ اما شواهد دیگر نظریه شرودر را رد می کند.

از سال 1353 تا حدود 1359 هجری شمسی، بنای مسجد را تعمیر استحفاظی و استحکامی کرده اند و اکثر اطلاعات این مقاله نتیجه بررسی های باستان شناختی در خلال این مرمت است.

دیدگاه‌ها  

زینب
+1 #3 زینب 1394-09-27 17:45
من عاشق این استانم
مدیریت کلبه هنر
+1 #2 مدیریت کلبه هنر 1392-08-11 20:21
دقیقا همینطور هست.
علی
+1 #1 علی 1392-08-10 20:33
به راستی زیباست!!

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

پربیننده ترین ها

نوشته های پدربزرگ

"پروژه؛ یعنی شالوده دادن به یک فرم، درون یک نظم." لویی کان

افراد آنلاین

ما 71 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

تبلیغات متنی

طراحی سایت و سی دی کاتالوگ با قیمت استثنایی- 09155570533