ارگ بم

(2 آرا)

در ارگ بم بهتر از هر جای دیگر، می توان ایده های بارزی از یک شهرک سنتی ایرانی یافت، که نشان دهنده بخش عمده ای از تحولات موجود در زمینه فنون ساخت و سیر تکوین و تکامل معماری اصیل ایرانی است و از این نظر منحصر به فرد می نمایاند. این راوی فرسوده از گذر دوران، بازگو کننده داستان تاریخ تمدن مردمان سده های دور و دراز این سرزمین است؛ مردمانی که با بهره گیری از عنصر خشت که قرون متمادی با آن قرین بودند، الگویی بی بدیل را خلق و شگفت انگیزترین قلاع باستانی را به اندازه یک شهر کوچک شکل بخشیدند.

این ارگ عظیم که در مسیر جاده ابریشم، استان کرمان قرار دارد، سده 5 پیش از میلاد ساخته شده و تا سال 1850 پس از میلاد نیز همچنان مورد استفاده بود. به طور قطع مشخص نیست چرا پس از آن دیگر مورد استفاده قرار نگرفت. کل این بنا یک دژ بزرگ است که در قلب آن، ارگ واقع شده، اما به دلیل ظاهر پر ابهت ارگ، که پر ارتفاع ترین قسمت مجموعه نیز به شمار می آمد، کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده می شود. در تاریخ 5 دی 1382، در اثر زلزله شدیدی که شهر بم و حومه آن را تحت تاثیر قرار داد، ارگ بم تقریباً به طور کامل از بین رفت (در تصاویر هوایی کاملا مشخص می باشد).

ارگ بم پیش از این زلزله بزرگترین سازه خشتی جهان بود، ولی اين زلزله پايان داستان نيست. به قول استاد مرحوم محمد مهريار: "زلزله بم عزای معماران و عروسی باستان شناسان است." زلزله باعث آشکار شدن لايه های زيرين ساخت و سازهای خشتی شده که مورد توجه ويژه باستان شناسان قرار گرفته است. اما معماران نيز درسهای فراوانی برای آموختن پيش رو دارند. بخشهايی از ارگ از جمله اصطبل و سربازخانه تخريب نشده اند و زلزله در آنها مقطع طبيعی ايجاد کرده. اين فرصت مغتنمی برای شناخت سازه های تاريخی بويژه اجرای سقف و طاق و کانه پوشهای بام است.

طرح ریزی و معماری ارگ از جنبه های گوناگون مورد بررسی قرار گرفته. با توجه به شکل ظاهری کنونی ارگ می توان گفت طراح یا طراحان، شکل نهایی کل ساختمان و شهر را از همان قدم های ابتدایی مراحل ساخت، پیش بینی کرده بوده اند. در حین هر کدام از مراحل پیشرفت ساخت، قسمت ساخته شده از یک شکل کامل برخوردار بوده و هر بخش اضافه می توانسته است به راحتی به قسمتهای موجود اضافه شود.

بنای ارگ در مرکز شهر و در نقطه ای با بهترین دید از لحاظ امنیتی قرار دارد. در واقع بخش حکومتی در درونی ترین دیوار این بنای عظیم قرار گرفته و شامل دژ نظامی، عمارت چهار فصل، سربازخانه، چاه آب 40 متری و اصطبل با گنجایش 200 اسب می باشد. بخش رعیت نشین این بنا در اطراف بخش حکومتی قرار دارد و شامل ورودی اصلی شهر، مسیر اصلی متصل کننده ورودی شهر به دژ و بازار در امتداد آن می باشد. نزدیک به 400 خانه و ساختمان های عمومی مانند مدرسه و مکان ورزش در بخش رعیت نشین این بنا وجود داشته. در میان خانه ها 3 تیپ مختلف وجود دارد که قابل توجه می باشد: 1- خانه های کوچک با 2 یا 3 اتاق برای خانواده های فقیر، 2- خانه های بزرگتر با 3 تا 4 اتاق، که بعضی از آنها ایوان نیز داشته، برای طبقه متوسط جامعه و 3- خانه ها مجلل تر با اتاق های بیشتر که به خاطر فصل های مختلف سال در نقاط گوناگون قرار گرفته اند، با یک حیاط بزرگ و یک طویله در نزدیکی آن برای طبقه خاص آن روزگار. گفتنی است، تعداد خانه های نوع سوم در ارگ خیلی کم است. و تنها نقطه مشترک هر سه نوع خانه در آجرهای رسی پخته نشده یعنی خشت، به کار رفته در آنها می باشد.

در محله عام نشین، خانه های عمومی کنار کوه روی زمین مسطح بنا گردیده و از نظر شهرسازی و تشکیلات زندگی شهری مجموعه کاملی است که تا حدودی نیازهای وابسته به اجتماع زنان خود را رفع می نموده. برخی از خانه های عام نشین از اهمیت خاصی برخوردارند، زیرا این خانه ها شامل بیرونی و اندرونی، بادگیر، ایوان، اتاق های زمستانی و تابستانی و محلی جهت نگهداری اسب و احشام بوده و داخل حیاط هم چاه آبی در نظر گرفته شده است. تقریبا بیشتر خانه های عام نشین متصل به هم ساخته شده و به یکدیگر راه دارند.

ارگ بم، شاهکار هنر معماری: به طور کلی می توان بم را دایرة المعارفی از روش های ساختمان سازی در خاورمیانه قدیم دانست. خانه ها، گنبدها، سه کنجی ها و برج و باروهایی این بنا از خشت خام ساخته شده اند و تکنیک آن ها به دوران کتاب مقدس باز می گردد. ارگ بم نمونه کاملی از شیوه های معماری ایران است و نمونه هایی از قرن ها معماری در آن به چشم می خورد. این بنا به شکل قلعه های پرشکوه برفراز تبه ای به ارتفاع 61 متر چونان تاجی مرصع برسر بناهای تاریخی ایران، درخششی جاودانه دارد. سابقه تاریخی ارگ بم به موجب نوشته های تاریخی، از جمله حدود العالم و تاریخ وزیری به دو هزار سال پیش می رسد. شواهد زیادی از جمله وضعیت پلان مرکزی و تعدادی خشت موجود در خانه حاکم و خانه رئیس سربازخانه ادعای فوق را به اثبات می رساند. در کل، از مجموع نوشته های دوران اسلامی و بررسی های مقدماتی معماری و باستان شناسی می توان نتیجه گرفت که ارگ قبل از حکومت ساسانی و احتمالا در دوره اشکانی ایجاد شده و چند حصار و دروازه در اطراف آن وجود داشته است. احتمال می رود ساکنین قلعه بم معاش خود را از راه کشاورزی و پارچه بافی می گذرانیده اند.

مجموعه ارگ بم، شامل شهر قدیم و قلعه، قریب به 20 هکتار (طول ضلع غربی ارگ 520 متر و عرض آن 430 متر می باشد) وسعت دارد و مسافت ارگ و قلعه، حدود 6 هکتار است. سه سمت قلعه را باغ و خانه های مسکونی و زمینهای کشاورزی محصور نموده و ضلع شمالی در امتداد رودخانه پشت رود قرار گرفته است. این شهر قدیمی از چهار قسمت تشکیل شده و به طـــور کلی شامل خندق گرداگرد حصـار، برجهای دیده بانی، مدخل قدیمی، کوچه ها و خانه ها می باشد. از سمت شمال شرقی یک حصار و از طرف جنوب چهارحصار قلعه را در بر می گیرد. همچنین دور تا دور قلعه، خندقی ژرف وجود دارد که آن را از یورشها مصون می داشته است. در مجموع 38 برج دیده بانی در فواصل معین روی باروها قرار گرفته و آخرین بارو را خندقی عمیق از اطراف جدا می نموده است. در میان این شهر عمارت یا قلعه حاکم نشین بر روی صخره ای طبیعی بنا شده. این عمارت دارای پنج طبقه می باشد. نکته جالب اینکه، تعدادی از خانه های ارگ نیز بدون در نظر گرفتن مقاومت و باربری ستون ها دو طبقه ساخته شده اند که این امر نشانگر روند ازدیاد جمعیت در یکی از دوره های گذشته است.

در دوره اسلامی، در ارگ دو مسجد با نام های مسجد جامع و مسجد حضرت محمد (ص) ساخته شده. زورخانه ارگ به شیوه سایر ورزشگاه های سنتی از چهار ایوان، یک گنبد و گود تشکیل شده. عمارت چهار فصل سه طبقه و قصر حکومت بوده و کلیه اوامر و احکام مربوط به شهر و توابع آن در این محل از طرف حاکم صادر می شده است. در کنار عمارت چهار فصل یک حمام اختصاصی و یک چاه آب دیده می شود. آب آشامیدنی ساکنان ارگ از چاههایی در حیاط خانه ها تامین می شده است. مصالح عمده بناهای ارگ، خشت خام، ملات، گل رس و کاه و گاه می باشد و به ندرت در بنای آن سنگ لاشه، آجر و تنه درخت خرما به کار رفته است.

ارگ بم تنها یک ورودی دارد که طاق ورودی آن قابل مقایسه با قوسهای دوره ساسانی است و دو برج طرفین و هشتی احتمالا در دوره صفویه به ورودی الحاق شده است. آثار دروازه دیگری در ضلع شمالی ارگ در محلی موسوم به "کت کدم" به چشم می خورد که به ظاهر استفاده چندانی از آن نشده و یا کمی بعد از ایجاد حصار مسدود شده است.

"زمانی که ما با یک تپه و توده خاک به طول شش فوت و عرض سه فوت در جنگل روبرو می‎شویم که با استفاده از بیل به شکل یک هرم روی هم انباشته شده است، به فکر فرو می‎رویم و چیزی در درون ما می‎گوید: اینجا کسی دفن شده است. آن توده خاک معماری است.” آدولف لوس

طراحی سایت و سی دی کاتالوگ با قیمت استثنایی- 09155570533

ما 18 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم